Dell Hymes'ın SPEAKİNG Modeli ile Somut Olmayan Kültürel Mirasın İletişimsel Analizi: Nazar Boncuğu Örneği
Proje no. 33129 · Durum: Kapanmış (Yayın bekleniyor) · 2025
Özet
<p>Nazar boncuğu, Türkiye’nin kültürel hafızasında derin bir yere sahip olan, kötülüklerden korunma amacıyla kullanılan bir simgedir. Her ne kadar fiziksel bir obje gibi görünse de, üretimi ve kullanımı, somut olmayan kültürel mirasın güçlü bir örneğini oluşturur. Dell Hymes’ın SPEAKING modeli, bu kültürel objenin iletişimsel yönlerini analiz etmekte etkili bir çerçeve sunar. Bu modele göre; üretim süreci, belirli sosyal bağlamlarda (Setting), usta-çırak gibi geleneksel rollerle (Participants), kültürel koruma ve aktarım amaçlarıyla (Ends) şekillenir. Eylem dizisi (Act sequence) ise camın eritilip şekillendirilmesinden, motifin işlenmesine kadar ritüelistik bir süreci kapsar.</p><p>Nazar boncuğu üretimi sırasında kullanılan dil ve davranışlar, belirli bir ton (Key) taşır; bilgi aktarımı ciddi, geleneksel ve saygıya dayalıdır. Sözlü iletişim, bedensel jestler ve el sanatlarına dair araçlar (Instrumentalities) bu sürecin temel araçlarıdır. Normlar (Norms) gereği, ustanın sözü geçerlidir ve üretim yöntemleri gelenekle korunur. Üretimin anlatı türleri (Genre) ise halk hikâyeleri, inanışlar ve atasözleriyle iç içe geçmiştir. Böylece, nazar boncuğu yalnızca görsel bir öğe değil, aynı zamanda bir kültürel anlatım formudur. UNESCO’nun somut olmayan kültürel miras tanımına uygun biçimde, bu üretim süreci kuşaktan kuşağa aktarılan toplumsal belleği temsil eder ([UNESCO, 2003]; [Smith & Akagawa, 2009]).</p><p>Bu bağlamda, SPEAKING modeli sayesinde nazar boncuğu üretimi sadece bir zanaat değil, aynı zamanda bir iletişim pratiği, anlam yaratım süreci ve kültürel kimlik aktarımı olarak okunabilir. Bu analiz, kültürel miras çalışmalarında sadece ürünün değil, üretim sürecindeki sosyal, dilsel ve simgesel etkileşimlerin de değerlendirilmesinin önemini ortaya koyar.</p><p><br></p>