Analitik Hiyerarşi Süreci Kullanılarak Coğrafi Bilgi Sistemleri Ortamında Taşkın Riski Değerlendirmesi: İzmir Meles Çayı Havzası Örneği
Proje no. 27382 · Durum: Kapanmış · 2023
Özet
<p>Gerek iklimsel koşullar ve topografik özellikler gerekse altyapı yetersizliği, kentsel yayılma, kent içi geçirimli yüzeylerin yerini geçirimsiz yüzeylere bırakması ve akarsu yataklarının antropojenik etkilerle değiştirilmesi sonucu akış rejiminin bozulması sebebiyle, uzak ve yakın geçmişte özellikle de kış aylarında İzmir kentinde görülen ani ve sağanak yağışlar, sel ve taşkın afetlerine sebep olmaktadır. Yerleşim alanlarının, kent içerisinde sel ve taşkın yataklarına konumlanması ise bu afetlerde can ve mal kayıplarına sebebiyet vermektedir. Dolayısıyla, afetlerin sebep olduğu kayıpları yok etmek/en aza indirmek ve planlama ölçeğinde çözüm önerilerinin geliştirilerek olası tehlike ile mücadele edilebilmesi için risk taşıyan alanların belirlenmesi önem arz etmektedir. </p><p><br></p><p>Projenin amacı İzmir kenti içinde yer alan, kentsel karakteri ile öne çıkan bir mikro havza olan Meles Çayı Havzası’nın taşkın riskinin analiz edilerek risk altında olan alanların belirlenip mekânsal olarak haritalanmasını sağlamaktır. Kent merkezinde yer alan, yerleşim ve sanayi arazi kullanımları ile karakterize olan havzada, taşkın riskinin analiz edilmesi, ilgili yerleşim ve sanayi alanlarında potansiyel bir taşkının etki alanını belirleyerek önlem alınacak alanların saptanmasında etkili olacaktır.</p><p><br></p><p>Meles Çayı, Adnan Menderes Havaalanı mahalinden doğarak kuzey yönünde akmakta ve İzmir Körfezi’ne dökülmektedir. Kent merkezinde yer alan, en uzun güzergâha sahip su sistemidir. Meles Çayı Havzası’nı kuzey-güney yönünde ikiye bölen karayolu aksı boyunca yerleşim alanları, ticaret ve sanayi alanları gelişmiştir. Diğer taraftan havzayı bir de doğu-batı yönünde ikiye bölen karayolu aksı bulunmaktadır. Bu aks havzanın güneyinde yayılmış olan doğal bitki örtüsü ile kuzeyinde yayılmış olan yapılı alanlar arasında bir eşik görevi görmektedir. Meles Çayı havzası geçmişten bugüne dinamik doğal ve kültürel süreçlerden geçmiştir. Günümüzde kanala alınarak doğal karakteristiklerini ve ekolojik işlevini önemli ölçüde yitirse de özellikle havzanın güneyinde bir diğer deyişle çayın membasına yakın arazilerde yayılan bitki örtüsü havzanın sele karşı dirençliliği konusunda ümit vericidir. Diğer taraftan havzanın mansabına doğru, Körfez’e yakın yerlerde yapılaşma oldukça yoğun ve sık dokuludur. İzmir kentinin son yıllarda karşılaştığı ani ve şiddetli yağışlar sonucu meydana gelen can ve mal kayıpları, kentin taşkınla mücadele kapsamında peyzaj planlama ölçeğinde çalışmaların yapılmasını gerektirmektedir. Kent merkezinde akmakta olan Meles Çayı’nın havzasında gün geçtikçe yoğunlaşan yerleşim, ticaret ve sanayi kullanımları, olası bir taşkın aferinin yaşanması durumunda bölgeyi riskli kılmaktadır.</p><p><br></p><p>Projenin konusu kent içinde yer alan, kentsel karakteri ile öne çıkan bir mikro havzada coğrafi bilgi sistemleri aracılığıyla taşkın riskinin analiz edilerek taşkın yayılım haritası oluşturulması ve risk altında olan alanların belirlenmesidir. Çalışma kapsamında belirlenen riskli alanların arazi kullanım sınıflarıyla ve bu alanların topografik, hidrolojik ve sosyo-kültürel özellikleriyle olan ilişkisinin ortaya koyulması hedeflenmektedir. Proje bu anlamda İzmir kentinde yer alan Meles Çayı’nın taşkın riskinin haritalandırılarak risk potansiyelinin görselleştirilmesini kapsamaktadır. Araştırmanın hipotezi; Meles Çayı Havzası sınırları içinde yer alan taşkın riski taşıyan alanların, kent merkezinin kuzey-güney aksında yer alan, yoğun kullanıma sahip yerleşim, ticaret ve sanayi alanlarını içerdiğidir. </p><p><br></p><p>İzmir kenti son yıllarda can ve mal kayıplarıyla sonuçlanan ani ve şiddetli yağışlar ile karşılaşmaktadır. Kent merkezinde akmakta olan Meles Çayı’nın havzasında yerleşim, ticaret ve sanayi kullanımları, eğimin az olduğu alt havzada yayılım göstermektedir. Bu da olası bir taşkın afetinin yaşanması durumunda bu bölgeyi riskli kılmaktadır. Araştırmanın hipotezi; Meles Çayı Havzası sınırları içinde yer alan taşkın riski taşıyan alanların, kent merkezinin kuzey-güney aksında yer alan, yoğun kullanıma sahip yerleşim, ticaret ve sanayi alanlarını içerdiğidir. Bu çalışma ile bu riskin hesaplanarak haritalandırılması hedeflenmektedir. Araştırma sonuçlarının paylaşılması durumunda olası bir afet yaşanmadan önce yerel yöneticiler tarafından riskli bölgeleri taşkına karşı dirençli hale getirmek mümkün olacaktır. Meles Çayı Havzası daha önce pek çok çalışmaya konu olmuş olmakla birlikte (Kılıçaslan ve Özkan, 2006; Özeren, 2012; Özeren ve Kaplan, 2013; İzmir Büyükşehir Belediyesi, 2020; Özer ve Şahin, 2021) havzada daha önce taşkın riski konusunda bir risk haritalaması yapılmamıştır. Bu çalışma ile literatürdeki bu açığın kapatılacağı ön görülmektedir.</p><p><br></p><p>Bu çalışma kapsamında, Meles Çayı Havzası’nın taşkın riskinin belirlenerek haritalanması amacıyla havzanın kendine özgü doğal ve kültürel/antropojenik özellikleri incelenerek 10 değerlendirme kriteri belirlenmiştir. Belirlenen değerlendirme kriterleri, alanın karakteristik özellikleri göz önüne alınarak taşkına etki etme potansiyelleri bakımından Analitik Hiyerarşi Süreci (Analytic Hierarchy Process – AHP) yöntemi kullanılarak ağırlıklandırılacaktır. Parametreler, etki ağırlıklarına göre Ağırlıklı Çakıştırma (Weighted Overlay) yöntemi ile üst üste bindirilerek potansiyel taşkın alanları mekânsal olarak haritalandırılacaktır.</p>