BATI ANADOLU’DA YAYILIŞ GÖSTEREN HYPECOUM L. TAKSONLARI ÜZERİNDE FARMASÖTİK BOTANİK VE BİYOAKTİF SEKONDER METABOLİTLERİ YÖNÜNDEN ARAŞTIRMALAR
Proje no. 243 · Durum: Kapanmış · 2016
Özet
Hypecoum L. cinsi Papaveraceae familyasına aittir. Bu cins ülkemizde H. procumbens L. subsp. procumbens, H. procumbens L. subsp. atropunctatum A.E.Dahl, H. pseudograndiflorum Petr., H. torulosum A.E.Dahl, H. trullatum A.E.Dahl, H. dimidiatum Delile ve H. pendulum L. olmak üzere 7 taksonla temsil edilmektedir. Bu familya pek çoğu ilaç etken maddesi olarak kullanılan alkaloit grupları ve sahip olduğu biyokaktivite potansiyeli açısından büyük öneme sahiptir. Ülkemizde söz konusu taksonlarla ilgili, içerdikleri alkaloit gruplarından sadece protopin üzerinde 4 adet kimyasal çalışma olup, kapsamlı çalışma bulunmadığı görülmüştür. Bu tez kapsamında Batı Anadolu’da doğal yayılış gösteren, 5 ayrı lokaliteden topladığımız ve teşhisini gerçekleştirdiğimiz 4 Hypecoum taksonu (H. procumbens subsp. procumbens, H. torulosum, H. pseudograndiflorum ve H. procumbens subsp. atropunctatum) ile çalışılmıştır. Çalışılan Hypecoum taksonları üzerinde öncelikle karşılaştırmalı morfolojik ve anatomik incelemeler gerçekleştirilip, taksonların ortak ve ayırt edici özellikleri ortaya konmuştur. Ayrıca; farklı solvan sistemleri kullanılarak çeşitli ekstraksiyon basamakları izlenmiş, daha sonra tanımlama için İTK, saflaştırma işlemleri için açık kolon kromatografisi analizleri, uçucu bileşenlerin tayini için GC-MS/MS analizleri yapılmıştır. Aynı zamanda, taksonlar üzerinde antimikrobiyal ve sitotoksik aktivite çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalarda öncelikle Hypecoum taksonlarından elde edilen ekstrelerin HeLa, MRC-5 ve A-549 hücre hatlarına karşı genel sitotoksik aktivitesi, ardından etki potansiyeli olan ekstrelerden izole edilen maddelerin PANC1 (Pankreas adenokarsinoma), MDA-MB-231 (Triple negatif invaziv meme kanseri), SH-SY5Y (Nöroblastoma) kanser hücre hatlarına karşı sitotoksik etkisi araştırılmıştır. Hypecoum procumbens subsp. procumbens’e ait etanol ekstresinin (HPPE/ON) (maserasyon) 50µg dozda HeLa hücreleri ve MRC-5 hücre hattında düşük sitotoksik aktiviteye sahip olduğu gözlenmiştir. Hypecoum procumbens subsp. procumbens’e ait metanol ekstresinin (HPPM/ON) (sıralı maserasyon), 25µg ve 50µg dozda HeLa hücreleri üzerinde doza bağımlı görece kuvvetli sitotoksik etkili olduğu saptanmıştır. Aynı ekstrenin MRC-5 hücre hattında toksik etkisi görülmemiştir. Hypecoum torulosum’a ait metanol ekstresi için (HT/M-ON) IC50 değeri 36.19 5µg/ml (Standart sapma: 0.9998) olarak belirlenmiştir. Bu ekstre HeLa hücreleri üzerinde sitotoksik aktivite göstermiş olup, MRC-5 hücre hattında herhangi bir sitotoksik etkiye rastlanmamıştır. İzole edilen maddeler için IC50 doz değerinin 10-100 ppm aralığında olduğu tespit edilmiş ve bu azalmalar istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (P<0.0001). Antikanser etkilerinin doğrulanması amacıyla aynı deney düzeneğine eklenen Sisplatin’in 5µg/µl dozdaki hücre canlılığı üzerine etkileri ile karşılaştırıldığında maddelerin özellikle 100 ppm dozlarda ciddi düzeyde antikanser etkiye sahip oldukları gözlenmiştir. Söz konusu maddelerin antimikrobiyal aktivite testleri ise disk difüzyon ve mikrodilüsyon yöntemleri ile gerçekleştirilmiştir. Staphylococcus aureus ATCC 29213, Escherichia coli ATCC 25922, Candida albicans ATCC 90029 suşları üzerinde çalışılmıştır. Bu suşlara karşı belirgin bir aktivite bulunmadığı tespit edilmiştir. H. procumbens subsp. atropunctatum taksonu hariç ülkemize ait diğer 3 taksonla ilgili morfolojik incelemelere ait tez çalışması tarafımıza aittir. Ayrıca bu çalışma ile H. torulosum, H. procumbens subsp. procumbens ve H. pseudograndiflorum taksonları anatomik açıdan tarafımızca ilk defa incelenmiş ve karakteristik yapıları ortaya konmuştur. Bu tez çalışması ile H. pseudograndiflorum ve H. torulosum bitkileri sekonder metabolitleri yönünden ilk defa incelenmiştir. Çalışılan taksonlar üzerinde antimikrobiyal aktivite deneyleri ilk kez tarafımızdan gerçekleştirilmiştir. Hypecoum taksonları üzerindeki ilk sitotoksik aktivite çalışması tarafımızdan gerçekleştirilmiştir.