“Pediatri Hemşirelerinin Savunuculuk Rolü ile Sağlık Bakımında Engellilere Yönelik Tutumları Arasındaki İlişki”
Proje no. 24017 · Durum: Kapanmış (Yayın bekleniyor) · 2023
Özet
<p>DSÖ’ye göre engel, “vücut fonksiyonu veya yapısındaki bozuklukları, bireyin bir eylemi yerine getirmesinde karşılaşılan zorlukları ve yaşam gerekliliklerine katılımın kısıtlanmasını kapsayan şemsiye bir kavramdır (WHO, 2011). DSÖ verilerine göre 1 milyar engelli insan bulunmakta bu da dünya nüfusunun yaklaşık %15’ini oluşturmaktadır. Dünyada 15 yaş altı çocukların ise %5’i orta veya ağır bir engele sahiptir (WHO, 2011). </p><p>Engelli bireyler sıklıkla sağlık hizmetlerine başvurmakta ve sağlık profesyonelleri ile iletişime geçmektedirler (Çömez, 2017). Engellilerle en sık karşılaşan gruplardan olan sağlık çalışanlarının tutumunun olumlu olması, onların daha iyi hizmet almasını sağlayacaktır (Çalbayram, 2018). Sağlık çalışanlarının engelli bireylere yönelik bilgi ve deneyim eksiklikleri, olumsuz tavır ve tutumları, yetersiz bakım sunmaları, bireylerin aldıkları sağlık hizmetinin sınırlı ve kalitesinin düşük olmasına neden olmaktadır (Çömez, 2017). Engelli birey sayısı yüksek olmasına rağmen engelliler ayrımcılığa maruz kalmaktadır (Çalbayram, 2018). Sağlık profesyonellerinden hemşireler bütüncül bir bakış açısıyla tutarlı, kararlı ve bilgili olarak engelli bireylerin hak ettikleri sağlık bakımına ulaşmalarına yardımcı olmalıdır (Terzi, 2017). BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme'nin (CRPD) 25. Maddesi de engelli kişilerin eşitlik içerisinde en yüksek sağlık standardına ulaşması hakkındadır (WHO, 2011). </p><p>American Nurses Association (ANA), hemşirelerin, uygulama ortamlarında sağlık eşitsizlikleri yaşayan zihinsel ve gelişim engelli kişiler gibi risk altındaki popülasyonlar da dahil olmak üzere, tüm insanlara şefkatli, kapsamlı ve birey merkezli bakım sağlaması gerektiğine inanmaktadır. “Tüm hemşirelik uygulamalarının altında yatan temel ilke, tüm bireylerin doğuştan gelen onuruna, değerine, benzersiz özelliklerine ve insan haklarına saygı gösterilmesidir” (ANA, 2020).</p><p>19 Nisan 2011’de yayınlanan Hemşirelik Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik’te, “Pediatri Hemşiresi; evrensel çocuk hakları ve profesyonel hemşirelik rolleri doğrultusunda 0-18 yaş arasındaki çocukların aile ve toplum içinde fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal yönden sağlıklı büyüme ve gelişmesi, hastalıklardan korunması ve sağlığının en üst düzeyine çıkarılması; hastalandığında hasta çocuğun tedavisi, bakımı ve rehabilitasyonundan sorumlu hemşiredir.” şeklinde tanımlanmaktadır (Demirbağ, 2021, Resmi G.2011) Bu bağlamda hemşirelik rolleri; karar verici, savunu, yönetici, rehabilite edici, konfor sağlayıcı, iletişim ve eşgüdüm sağlayıcı, eğitici, kariyer geliştirici, araştırıcı, tedavi edici, danışma ve bakım rolü olarak karşımıza çıkmaktadır (Bakır, 2019). <a href="https://ddna.org/" rel="noopener noreferrer" target="_blank">Developmental Disabilities Nurses Association</a> (DDNA-Ulusal Gelişimsel Engelliler Hemşireler Derneği), zihinsel ve gelişimsel engelli hemşirelerinin sorumluluklarını terapötik bir ilişki kurma, disiplinler arası ekip üyesi, veri toplama, sağlık ihtiyaçlarının belirlenmesi, planlama, uygulama, değerlendirme, kalite güvencesi, savunucu, eğitimci ve sürekli uyum şeklinde sınıflandırmıştır (Auberry, 2018). Hasta savunuculuğu kavramı 1853-56 Kırım Savaşı’na dayandırılabilir. Ancak 1970’lere kadar, sağlıkta resmi bir savunuculuk programı olmamıştır. ANA 1926’da Hemşirelik Etik Kodları ortaya koymuştur. Özellikle üçüncü maddesi hemşirenin hasta hakları savunuculuğunu; “gizlilik içinde aydınlatılmış onam sağlama, gereksiz işlemleri önleme, cinsel istismardan koruma, otoriteyi kullanma yoluyla hastanın lehinde eylemde bulunma süreci” olarak tanımlamıştır (Eren, 2021). Bu profesyonel hemşirelik rolünün bir işaretidir ve hemşirelerin yüksek kalitede bakım sağlamasını, sonuçlarının değerlendirmesini ve geliştirilmesinde liderlik sağlamasını gerektirir (Bakır, 2019).</p><p>Hemşirelerin, özellikle karmaşık sağlık ihtiyaçları olan engelli kişileri desteklemede hayati bir rolü vardır. Engelli tüm insanlar için hemşirelik uygulamasının dört temel alanı vardır: 1) doğrudan sağlık bakımı ve desteği, 2) karmaşık sağlık ihtiyaçları hakkında başkalarına eğitim ve koçluk, 3) savunuculuk ve vaka koordinasyonu ve 4) eğitim, araştırma ve değerlendirmeyi kullanma kanıta dayalı uygulamayı sağlamak (Wilson, 2020). Birinin yararına etkili savunuculuk yapmak için gereken beceriler; problem çözme, iletişim, ikna ve iş birliğidir (Eren, 2021). Diğer sağlık personelinin aksine, hemşireler hastaya en yakın olanlardır (Jeon,2020) ve savunuculuk rolünü kullanarak engellilerin sağlık ihtiyaçlarının giderilmesi konusunda öncelikli pozisyondadır (Terzi, 2017). Ayrıca, hemşireler savunucu olarak kapasitelerini tam olarak ortaya koyduklarında, hastaların otorite, özerklik ve yaşam kalitesi ile olumlu benlik kavramı, öz-memnuniyet ve öz-yeterlilikleri gelişmektedir (Jeon, 2020).</p><p>Ülkemizde engelli bireylere yönelik tutumu araştıran çalışmalar oldukça sınırlıdır ve hemşirelerin savunuculuk rolüyle ilişkilendirilmesini içeren bir çalışmaya ulaşılamamıştır. Pediatri hemşirelerinin savunuculuk rolleri ile sağlık hizmetlerinde engelli tutumları arasındaki ilişkiyi belirlemektir.</p><p>Bu amaç doğrultusunda araştırmanın soruları aşağıda yer almaktadır.</p><p>- Pediatri hemşirelerinin sağlık bakımı verirken engellilere ilişkin tutumları nasıldır?</p><p>- Pediatri hemşirelerinin savunuculuk rollerine ilişkin tutumları nasıldır?</p><p>- Pediatri hemşirelerinin savunuculuk rolleri ile engellilere ilişkin tutumları arasında bir etkileşim/ilişki var mıdır? Araştırmanın hipotezleri:</p><p>H1: Pediatri hemşirelerinin sağlık bakımı verirken engellilere ilişkin tutumları olumludur.</p><p>H2: Pediatri hemşirelerinin savunuculuk rollerine ilişkin tutumları olumludur.</p><p>H3: Pediatri hemşirelerinin savunuculuk rolleri ile engellilere ilişkin tutumları arasında pozitif yönlü anlamlı bir ilişki vardır. Araştırma Türkiye’deki hastanelerde çalışan pediatri hemşirelerinden araştırmaya katılmayı kabul edenlere sosyal medya aracılığı ile ulaşılarak Google Formlar’dan oluşturulan veri toplama formlarının online olarak uygulanmasıyla gerçekleştirilecektir. Pediatri hemşirelerinin savunuculuk rolü ve sağlık hizmetlerinde engelli tutumları arası ilişkinin incelendiği bir araştırmanın örneklemini Türkiye’deki hastanelerde çalışan pediatri hemşireleri oluşturacaktır. Örneklem seçiminde Olasılık Dışı Örnekleme Yöntemlerinden “Kolayda Örnekleme Yöntemi” seçilmiştir. Belirlenen örneklem sayısına ulaşıncaya kadar veri toplama işlemi devam edecektir. </p><p>Bu araştırma pediatri hemşirelerinin sağlık hizmetlerinde engelli tutumları ile savunuculuk rolü arasındaki ilişkiyi belirlemek amacıyla nicel bir araştırma olarak planlanmış, desen olarak ilişkisel desen kullanılacaktır. Araştırmamızda Şahin ve Gedik (2020) tarafından Türkçeye uyarlanmış Sağlık Hizmetlerinde Engelli Tutumları Ölçeği ve Şermet ve Kadıoğlu (2019) tarafından geliştirilen Hemşireler için Hasta Savunuculuk Ölçeği uygulanacaktır. Örneklemden öncelikle bilgilendirilmiş onam formu onayı alınacaktır. Araştırmayı kabul eden pediatri hemşirelerine ise Kişisel Veri Formu 15 soru, Sağlık Hizmetlerinde Engelli Tutumları Ölçeği 15 soru ve Hemşireler için Hasta Savunuculuk Ölçeği 39 sorudan oluşan anket uygulanacaktır. Örnekleme uygulanacak olan anket formları Google Formlar tarafından hazırlanacak olup online olarak Google formlar üzerinden uygulanacaktır. Formların yanıtlanması yaklaşık 10-15 dakika sürecektir. Hemşireler için hasta savunuculuğu Ölçeği, ülkemizde çalışan hemşirelerin hasta savunuculuğu davranışlarını değerlendirmek için geliştirilmiştir. Tedavi ve bakım için hasta savunuculuğu, eşitlik için hasta savunuculuğu, hasta hakları, bilgilendirme, seçim hakkı, kültürel bakım ve mahremiyet olmak üzere 7 alt boyuttan oluşan 39 maddelik bir ölçektir. Cronbach alfa sayısı 0,95 olup yüksek derecede güvenilirdir. Alt ölçek Cronbach alfa değerleri 0,60 ile 0,92 arasındadır (Şermet ve Kadıoğlu, 2019).</p><p>Sağlık Hizmetlerinde Engelli Tutumları Ölçeği, 15 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin, Yük” ve “Kapsama” isimli iki alt ölçeği bulunmaktadır. Yük alt ölçeği engelli bireye yönelik negatif tutumları, engelli bireyi hem toplumsal yaşamda hem de sağlık bakımında bir yük olarak görme eğilimini yansıtmaktadır. Kapsama alt ölçeği ise engelli bireylere yönelik kapsayıcı bir tutumun olup olmadığını ölçer. Cronbach alfa sayısı 0,91’dir (Şahin ve Gedik, 2020). Veri analizi SPSS 20 (Statistical Package for the Social Sciences 20) paket programı kullanılarak değerlendirilecektir. Araştırma nicel bir araştırma olarak planlanmış, desen olarak ilişkisel desen kullanılacaktır. Toplanan verilerin parametrik ve nonparametrik gruplar halinde ayrılarak hipotez analizleri yapılacaktır. Verilerin analizinde tanımlayıcı istatistikler için sayı ve yüzdelik dağılımı, her iki ölçek arasında korelasyon analizi kullanılacaktır. p <0.05 anlamlı kabul edilecektir. </p>