GÜNCEL TÜRKÇENİN SÖZLÜKSEL, EŞDİZİMSEL VE SÖYLEMSEL KARŞITLIK ÖRÜNTÜSÜ
Proje no. 837 · Durum: Kapanmış · 2014
Özet
Bu proje çalışması Türkçedeki sıfatların karşıt anlamlılık örüntülerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Tipik olarak sıfat türü sözcükler arasında görülen karşıt anlamlılık, diğer sözcükler arası anlam ilişkilerinden farklı olarak sözlükçede büyük ölçüde devingen bir ilişkiler ağı biçiminde yapılanmıştır. Söz konusu devingenlik bir sıfatın nitelediği adın değişmesi ile karşıtının da değişmesi yoluyla oluşur. Sözlükçede gerek çağrışımsal (dizisel) olarak gerekse yüksek eş-kullanım sıklığına bağlı olarak belirli bir düzenlilik gösteren kurallı çiftlerin yanı sıra bağlamsal değişkenlerle oluşan kuralsız çiftler de önemli bir yer tutmaktadır. Hatta, kuralsız çiftlerin kurallı çiftlerden çok daha fazla olması karşıtlık ilişkisinin sözlükçede durağan bir liste biçiminde olmadığını kanıtlamaktadır. Çalışma, amacına yönelik olarak hem derlem tabanlı hem de derlem çıkışlı olarak yürütülmüştür. Sözcüksel karşıtlık ilişkilerinin bağlamsal olarak değişkenlik gösterdiği varsayımını doğrulamak için öncelikle Güncel Türkçe Sözlük’te sıfat tanımlı birimler arasından tek sözcükten oluşan tüm girdiler Türkçe Ulusal Derlem’de sorgulanmıştır. Her sıfatın sağdan 3 sözcüklük pencere aralığında nitelediği adlardan oluşan anlam uzamları belirlenmiştir. Çalışma için hazırlanan web sayfasındaki örüntü arayüzü aracılığıyla sıfatların anlam uzamında yer alan her adın, dahil olduğu diğer anlam uzamları döngüsel bir örüntü biçiminde kodlanmıştır. Böylelikle bir kurallı çifti oluşturan üyelerin, nitelediği adlarla değişen olası karşıt anlamlıları için bir veri tabanı oluşturulmuş olmaktadır. Ayrıca, eş-dizimsel ilişkilere dayanan bu değişkenlerin dışında büyük ölçüde söylemsel olarak kurulan anlık oluşum nitelediğindeki karşıtlıkların belirlenmesi bu veri tabanı aracılığıyla mümkün olabilmektedir. Çalışmanın sonucunda karşıt anlamlılığa ilişkin kimi yerleşik bilgi ve kanıların sorgulanmaya açık olduğu, çiftlerin kurallılığının farklı etkenler tarafından belirlendiği ve bağlamsal değişkenlerin sanılandan çok daha fazla olduğu görülmüştür. Oluşturulan veri tabanı sadece karşıt anlamlılık değil, eş-anlamlılık anlam ezgisi gibi farklı gözlem ve çalışmalar için de önemli bir kaynak niteliğindedir