Somut Olmayan Kültürel Miras: Yaşayan İnsan Hazinesi Âşık Maksut Koca (Feryadi)'nın Hayatı, Sanatı, Eserleri ve Yaratıcılığı
Proje no. 29608 · Durum: Kapanmış · 2023
Özet
<p>UNESCO tarafından 17 Ekim 2003 tarihinde Paris’te toplanan 32.Genel Konferansı’nda kabul edilen “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi (SOKÜM)”, TBMM’nin 19.01.2006 tarihli oturumunda oy birliği ile kabul edilmiş ve 21 Ocak 2006 tarih ve 26056 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve böylece Türkiye bu sözleşmeye “taraf” olmuştur. Bu tarihten itibaren Türkiye’de “İcracı Kurum” olarak görevlendirilen Kültür ve Turizm Bakanlığı-Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü ve tavsiye kuruluşu olan UNESCO Türkiye Millî Komisyonu (UTMK) tarafından yoğun bir çalışma yapılmaktadır. Şubat 2023 tarihine kadar geçen sürede SOKÜM sözleşmesi kapsamında UNESCO tarafından oluşturulan “Temsili Liste”, “Acil Koruma Listesi” ve “İyi Uygulama Örnekleri Listesi”ne Türkiye’nin SOKÜM unsurlarından 25 unsur temsili listeye kaydettirilmiştir.</p><p>Diğer taraftan SOKÜM çalışmalarının ilk basamağını oluşturan ve SOKÜM sözleşmesinin 12. Maddesine göre hazırlanması zorunlu görülen “Envanter” hazırlama çalışmaları da Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü ve UTMK-SOKÜM İhtisas Komitesi işbirliğinde yoğun bir şekilde devam etmektedir. Bugüne kadar ülkelimizin 81 ilinde tespit edilen unsurlara dayalı olarak hazırlanan “SOKÜM TÜRKİYE ULUSAL ENVANTERİ”ne kayıtlı 296 unsur bulunmaktadır. Bir diğer envanter çalışması ise SOKÜM unsur taşıyıcıları ile ilgili olup, bu kapsamda da “TÜRKİYE YAŞAYAN İNSAN HAZİNELERİ (YİH) ENVANTERİ” oluşturulmuş ve bugüne kadar 65 SOKÜM taşıyıcısı YİH ilan edilmiştir.</p><p>2009 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne Türkiye tarafında kaydettirilen SOKÜM unsurlarımızdan biri de “Âşıklık Geleneği”dir. Bu geleneğe mensup Türkiye’de birçok âşık vardır. Bu âşıklar, usta-çırak ilişkisi ile yıllara yayılarak öğrenilen bu meslekte Türkçenin inceliklerine hâkim olmayı gerektiren bir sanatın temsilcileridir. Bunların bir kısmı yerelde geleneği devam ettirirken bazıları ise hem ulusal hem de uluslararası ün kazanmışlardır. Bunlardan biri de 2017 yılında Âşıklık Geleneğinin bir temsilcisi olarak “Yaşayan İnsan Hazinesi (YİH)” seçilen ve Beştepe Millet Kongre ve Kültür Merkezi'nde düzenlenen törende Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın katılımıyla YİH İlan edilen ve bu kapsamda hazırlanan ödülü olan Âşık Maksut KOCA (FERYADİ)’dır.</p><p>Projemiz SOKÜM sözleşmesi temelinde ve Âşık Maksut Koca (FERYADİ) özelinde âşıklık geleneğinin günümüzdeki durumunu ve sağlıklı bir biçimde geleceğe hangi şartlar altında taşınmasının mümkün olacağının araştırılması içermektedir.</p><p>Projede ilk olarak Somut Olmayan Kültürel Miras olarak Âşıklık Geleneğinin önemi değerlendirilecektir. Bu gelenek içinde günümüz âşıklarının eğitimi, günümüzdeki sosyal ve ekonomik durumu ve bu durumların âşıkların üreticiliğine etkisi değerlendirilecektir.</p><p>Diğer taraftan kırsaldan kentlere hızlı bir göçün devam ettiği ve de hızla gelişen ve değişen teknolojik yaratmaların hayatın bütün yönlerini etkisi altına aldığı günümüzde, sayıları ve icra mekânları ile icra ortamları her geçen gün azalan âşıkların bu geleneği sürdürebilmeleri için yeni icra mekânları ve ortamları oluşturmaları veya eski mekânları dönüştürmeleri gerekmektedir. Bu sebeple projede âşıklık geleneğinin günümüzdeki sorunları değerlendirilirken aynı zamanda bu geleneğin sürdürülebilmesi için yeni icra mekânları ve elektronik ortamdan yararlanma sorunları da incelenecek ve bu konuda da öneriler oluşturulacaktır.</p><p>Projede örneklem olarak Âşık Maksut KOCA (FERYADİ) seçilmiş olup, bu aşığın hem YİH ilan edilmiş olması hem de kırsaldan kente (Kars’ın bir ilçesinden İstanbul’a) göç etmiş olması ve bugününün elektronik ortamlarında icra denemelerini başarıyla sürdüren bir gelenek taşıyıcısı olması yukarıda ele alınmasını gerekli gördüğümüz sorular için mükemmel bir örnek oluşturmaktadır. Bu çerçevede Âşık Maksut KOCA (FERYADİ)’nın hayatı, sanatı, yaratımları ve Türkiye âşıklık geleneğindeki durumunun incelenmesi önemli sonuçlar elde etmeye imkân sağlayacaktır. Projenin veri toplama aşamasında âşıkla yapılacak, görüşme, derleme ve katılımlı görüşme sayesinde bu âşığın yaratıcılığını etkileyen faktörler, bir diğer ifadeyle icra-bağlam merkezli yöntemlerle veri toplanacaktır. Âşıktan ve icra bağlamında elde edilecek bu veriler, icra-bağlam merkezli Halk Bilimi yöntemleriyle incelenecektir.</p><p>Projenin tamamlanması sonucunda yayımlayacağımız; “Yaşayan İnsan Hazinesi: Âşık Maksut KOCA (FERYADİ)’nın Hayatı, Sanatı ve Eserleri” adlı kitap çalışması ve yayımlanmayı planladığımız “SOKÜM Sözleşmesi Kapsamında Âşıklık Geleneğinin Geleceğe Taşınması: Âşık Maksut KOCA (FERYADİ)” başlıklı makale ile son olarak Âşık Maksut KOCA (FERYADİ) ile yapmayı planladığımız “Türkiye Âşıklık Geleneği’nin Güncel Sorunları” adlı kariyer söyleşisi ile bu geleneğin günümüzdeki önemli temsilcilerinden biri olan bir âşık özelinde Türkiye âşıklık geleneğinin günümüzdeki durumunun ve sorunlarının ayrıntılı bir değerlendirmesini sunacaktır.</p>