Ağır Metal Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri: Aliağa Örneği
Proje no. 29739 · Durum: Kapanmış (Yayın bekleniyor) · 2024
Özet
<p> Günümüzde çok sayıda epidemiyolojik kanıt, ağır metallerin çok çeşitli hastalıklar üzerinde zararlı etkilerini göstermektedir. Ancak toprak, bitki ve atmosfer kirliliği ile insan sağlığı arasındaki etkileşimin değerlendirildiği çalışmalar, sınırlı sayıda bulunmaktadır. Toprağa bulaşan ağır metallerin toprak içerindeki hareketliliği ve yıkanması çok yavaştır. Düşük konsantrasyonlarda olsa bile uzun süre kirlilik etkisi altında kalması durumunda toprakta birikim oluşabilmektedir. Toprak kolloidleri içinde ağır metallerin ve diğer kirleticilerin tutulması, bu materyallerin çeşidi ve özellikleri ile direk ilişkilidir. Toprak ve suya karışan kirleticiler, toprak kimyasını değiştirmekte, toprak canlıları için toksite oluşturabilmekte, verimliliğin düşmesine ve besin zinciri ile tüm canlılara ulaşabilmektedir. Toprak kirleticileri, içeriklerine ve kimyasal yapılarına bağlı olarak bitkilerin rizosfer bölgesinde ayrışabilir ya da bitki bünyesine alınarak, parçalanabilir, konjugasyonla ya vakuolde ya da hücre çeperinde absorblanabilmektedir. Bitkisel ürünlerin doğrudan tüketilmesi veya yem bitkileri ile hayvansal ürünlerden insanlara kolayca ulaşabilmektedir. Bu çalışmada, atmosfer, toprak ve bitki kirliliğine bağlı olarak ortaya çıkan ağır metal maruziyetinin, kardiyovasküler (KVH), kanser ve diğer bazı kronik hastalıklar üzerine etkilerinin açığa çıkarılması amaçlanmaktadır. Ağır metal kirliliklerinin temel kaynağının demir-çelik, makine vb sanayi sektörü, organik kirleticilerin ise petrokimya tesisleri başta organik hammadde kullanan sektörler olduğu bilinmektedir. Bu projede, giderek büyüyen ve kirletici sanayi sektörünü barındıran Aliağa ve Yeni Foça sanayi bölgesinin yakın çevresindeki yerleşim alanları ve tarım arazileri çalışma alanı olarak seçilmiştir. Bölgede yapılmış olan iki ayrı çalışmada, zeytin dışında yenebilir bitkiler üzerinde çalışılmamış, maki ve çalı bitkileri üzerindeki ağır metal birikimleri tespit edilmiş (Yatkin ve Bayram, 2011; Kurucu vd., 2021), insanlara bulaşım durumu incelenememiş, insan sağlığı üzerine etkileri değerlendirilmemiştir. Ancak elde edilen kirlilik bulgusu altlık çalışma oluşturması açısından oldukça önemlidir. Bu bağlamda çalışmada, Aliağa’da çevresel ağır metal kirliliği düzeyini belirlemek ve bu bölgede yaşayan insanlarda ağır metal biyolojik düzeylerinin ve olası sağlık sorunlarına bağlı yakınma sıklığının saptanması amaçlanmaktadır. Çalışma kapsamının 3 bölümden oluşması planlanmıştır. Birinci bölümde, örnekleme noktalarından alınacak toprak ve bitki örneklerinin ağır metal analizleri ile kirliliğin kaynağı, kirletici materyallerin kaynaktan yayılım mekanizmaları, kimyasal özellikleri, çeşitleri, dağılım alanları, taşınım yönleri, kirlilikten kaynaklı risk taşıyan muhtemel alıcı noktalar veya ortamlar ile çevresel koşullar dinamik bir süreç içerisinde tanımlanarak, jeoistatistik haritalar oluşturulacaktır. Birinci dönem (Kasım-Aralık), minimum 50 farklı noktadan ve iki derinlikten 100 adet, ikinci dönem (Mayıs-Haziran) 100 adet olmak üzere toplamda 200 adet toprak örneği alınması planlanmaktadır. Toprak örneklemesi yapılan noktaların çevresinde yetişen tüketilebilir bitkilerden de örneklemeler yapılacaktır. Her iki dönemde o alanda yetişen ve tüketimi yapılan bitkilerden örnek alınarak ağır metal (Cd, Pb, Ni, Cr, Hg, As, Cu, Zn, Fe) içerikleri belirlenecektir. 2. Bölümde, kesitsel toplum tabanlı bir çalışma gerçekleştirilecektir. Toprak ve bitki analizleri ile ağır metal kirliliğinin yoğun olduğu önceki proje ile belirlenen 4 mahalle ve metal kirliliğin olmadığı belirlenen 2 mahallede yaşayan 18 yaş ve üzeri bireyler çalışma kapsamına alınacaktır. EPI Info 7.0 istatistik programında, sağlık olayının görülme sıklığı %50 (bilinmeyen sıklık alınmıştır), hata payı %5 ve desen etkisi 1 ile örneklem sayıları hesaplanmıştır. Çevresel metal kirliliğine olası maruz kalan mahallelerden 332, çevresel metal kirliliğinin saptanmadığı mahallelerden ise 356 kişinin çalışma grubuna alınması gerektiği bulunmuştur. Araştırmaya katılacak kişilerle yüzyüze görüşülerek bir veri toplama formu doldurulacaktır. Bu seçilen 18 yaş ve üzeri bireylerin %10’luk bir alt grubunda yedek kişiler de dahil olacak şekilde 90 bireyden kan ve idrar örneklemeleri yapılarak ağır metal içerikleri belirlenecektir. Ağır metal maruziyetinin olası sağlık sonuçlarını değerlendirmek amacı ile biyokimyasal testlerden açlık glukozu, TG'ler, toplam, HDL- ve LDL-kolesterol, hemoglobin, trombosit sayımı ile kreatinin, ürik asit ve tahmini glomerüler filtrasyon hızı belirlenecektir. 3. bölümde ise belirlenen toprak, bitki ve insan vücudundaki ağır metal yükleri arasındaki olası etkileşimlere yönelik risk analizleri yapılacaktır. Analiz sonuçlarına göre çevresel ağır metallerin insan sağlığı üzerine olan etkileri çok yönlü bir şekilde değerlendirilerektir.</p><p>Bu projede bölge toprakları ve yenebilir bitki örtüsünden örnekler alınacaktır. Belirlenecek ağır metallerin insanlara bulaşma durumu ve neden olduğu olası sağlık sorunları araştırılacaktır. Toprak ve tüketilebilir bitki metal kirliliğinin yoğun olduğu 4 mahallede yaşayan 585 birey (18 yaş ve üzeri) ile yüz yüze yapılan görüşmelerde kesitsel toplum tabanlı bir çalışma anket çalışması yapılarak elde edilen veriler ışığında seçilen 90 bireyden kan ve idrar örneklemesi yapılacaktır. Analiz sonuçlarına göre insan vücudundaki ağır metal birikimi ve risk düzeyleri hesaplanarak, toplum sağlığı üzerine etkilerinin değerlendirilmesi de planlanmaktadır. </p><p> </p>