Nymphaion (Nif) Ovası’nda Yerel Bir Yerleşim: Parsa’nın (Bağyurdu) Doğu Roma Dönemi Tarihî Coğrafyası ve Mimari Yapılanmasına İlişkin Bulgular
Makaleler > Tam Makale · 2026
Yazarlar: Settar TARMAN
Sanat Tarihi Dergisi, Uluslararası, 2026, cilt 35, ss 59-93
DOI: 10.29135/std.1837492
Özet
Nymphaion (Nif) Ovası’nın Tmolos Dağı’nın (Bozdağlar) kuzey yamaçlarına bakan kesiminde konumlanan Parsa, Doğu Roma Dönemi’nde taşra yerleşimleri içinde önemli lokasyonlardan biridir. Yazılı kaynaklarda ilk kez 9. yüzyılda adından bir piskoposluk şeklinde bahsedilen Parsa, sıklıkla 10. yüzyılın asker kökenli Parsakoutēnos ailesiyle ilişkilendirilmektedir. Bölgeye ilk kez 19. yüzyılda gerçekleştirilen saha çalışmaları sırasında eski bir Osmanlı mezarlığında keşfedilerek bölgedeki kilisenin varlığını ortaya koyan yazıtlı mezar steli, Parsa’daki Hristiyan cemaatinin varlığına ilişkin ilk verileri temsil etmektedir. 11. yüzyıla ait manastır kayıtları, bu dönemin mimari geleneğini yansıtmasıyla öne çıkan sekiz destekli plan tipindeki bir kilisenin Parsakoutēnos ailesinin kontrol ettiği topraklardaki varlığına işaret etmesiyle son derece önemlidir. 20. yüzyıl boyunca araştırmacılar tarafından bölgedeki çalışmalar devam etmiş, Parsa’nın Hristiyan dinî hiyerarşisindeki statüsü hakkında çeşitli tartışmalar gündeme gelmiştir. 13. yüzyıla kadar yazılı kaynaklarda Parsa, Parsada, Parsadōn, Parsakouta, Parsatou gibi isimlerle adından söz edilmeye devam eden yerleşim, bu isimleri bölgenin 14. yüzyılda resmî anlamda Türkleşmesinden sonra da korumaya devam etmiştir. Laskarisler Dönemi’ne ait metinler, Parsa'daki dinî yapılanmaya ve kilise hiyerarşisine yönelik bilgiler ortaya koyarken imparatorların dinî ve siyasi anlamda yerleşime verdikleri öneme de dikkat çekmektedir. Ayrıca arşiv kayıtlarından hareketle bölgedeki Rum nüfusun Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar yerleşimdeki varlıklarını sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Bu çalışma kapsamında, öncelikle Antik Parsa yerleşiminin, kültürel ve tarihî coğrafyası ile Doğu Roma kırsalındaki konumu değerlendirilmeye çalışılmıştır. Ayrıca; historiografik, epigrafik ve arkeolojik bulgular doğrultusunda Laskarisler Devri’nde ve öncesinde Nymphaion ile ilişki halinde olduğu düşünülen Parsa’daki yerel Hristiyan cemaatinin dinî yapılanmadaki yeri ile yerleşimdeki kiliselerin varlığına ilişkin verilerin incelenmesi amaçlanmıştır.