KARAKALPAK SÖZLÜKÇÜLÜĞÜ
Bildiriler > Tam Metin Bildiri
Yazarlar: Hakan BİRDAL
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami (10-11 aprel), , , Uluslararası, Tam Metin Bildiri
DOI: 10.65164/ta6m9h26
Özet
Öz Bu çalışmada, Türk lehçelerinin Kıpçak grubu içerisinde yer alan Karakalpak Türkçesinin sözlükçülük (leksikografi) tarihi, gelişim evreleri ve bu alandaki en kapsamlı aşamaları temsil eden çalışmalar ele alınmıştır. Karakalpak sözlükçülüğü müstakil bir alan olarak 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren şekillenmiş olsa da tarihsel kökleri Divânu Lugāti’t-Türk’ten Budagov ve Radloff gibi Türkologların karşılaştırmalı çalışmalarına uzanan köklü bir geleneğe dayanmaktadır. 1926 Bakü I. Türkoloji Kurultayı ve N. A. Baskakov’un öncü dil çalışmalarıyla kurumsal bir ivme kazanan bu süreç; 1930’lu yıllarda küçük hacimli terim sözlükleriyle başlamış, 1940’lardan sonra ise iki dilli (Rusça-Karakalpakça) büyük sözlüklerle devam etmiştir. Karakalpak sözlükçülüğünün en önemli köşe taşlarından biri olan 1982–1992 yılları arasında yayımlanan 4 ciltlik Karakalpak Dilinin Açıklamalı Sözlüğü, dilin standartlaşmasında normatif bir rol oynamıştır. Çalışmanın merkezinde yer alan ve modern leksikografik yöntemlerle hazırlanan 7 ciltlik yeni Qaraqalpaq Tiliniń Túsindirme Sózligi (Karakalpak Dilinin Açıklamalı Sözlüğü) ise; halk edebiyatından klasik şairlerin eserlerine, bilimsel metinlerden çağdaş kullanımlara uzanan geniş veri tabanıyla bugüne kadar yapılmış en kapsamlı betimleyici ve kuralcı sözlük çalışmasıdır. Sonuç olarak bu makale, Karakalpak sözlükçülüğünün geçirdiği tarihsel dönüşümü ortaya koyarken, Karakalpak dilinin ve kültürel hafızasının korunması, geliştirilmesi ve gelecek nesillere aktarılmasındaki hayati önemini ve Türkoloji araştırmalarına katkılarını değerlendirmektedir.