Türkçede Karşıtlık Tabanlı İkilemeler: Yapı, Anlam ve İşlev…
Kitapta bölümler > Araştırma Kitabı · 2021
Yazarlar: Soner AKŞEHİRLİ
Derlem Dilbilim ve Sözcük Anlambilim, Araştırma Kitabı, Toros Üniversitesi Yayınları, Üniversite, Ulusal, 2021, ss 37-74, Türkiye, Mersin
Özet
<p>Alanyazında biçimbilimsel sözcük oluşum yollarından biri olarak görülen ikileme (reduplication) hem türetimsel hem de çekimsel çıktıları olan bir süreçtir. Çalışmaların ‘vurgulu ikileme’ (emphatic reduplication) adı verilen ve bir sözcüğün sesbirimlerinin bütüncül ya da parçalı olarak yinelendiği yapılar üzerine yoğunlaşmış olmasına karşın ikilemelerin çok farklı türleri ve buna bağlı değişken işlevleri bulunmaktadır. Yapısal doğası nedeniyle çoğunlukla sesbilimsel boyutları ön plana çıkan ikilemelere ilişkin başlıca iki yaklaşım bulunmaktadır: sesbilimsel kopyalama ve biçim-anlambilimsel özellik ikilemesi Bu çalışma, söz konusu yaklaşımlardan ikincisi temelinde geliştirilen biçimbilimsel ikileme kuramı (Inlekas & Zoll 2005) çerçevesinde Türkçede karşıt anlamlı sıfatlarla kurulan ikilemeleri (KTİ) ele almaktadır. Karşıt sıfatların ardışık olarak kullanılmasıyla bir niteleme ekseninin anlambilimsel olarak yinelendiği bu yapıların anlamsal ve işlevsel özelliklerinin betimlenmesi için Türkçe Ulusal Derlem (TUDv3) kullanılmıştır. Çalışmada bağlam içi görünümleri incelenen karşıt sıfat çiftleri (Akşehirli 2017)’deki kurallı karşıt anlamlılık listesinden alınmıştır. Çalışmada, bu yapıların bir nitelik ölçeğinin kutupsallığının yansızlaştırılması, eksenin iki kutbuna vurgu yapılarak ölçeğin vurgulanması olmak üzere başlıca iki ek anlamsal bileşenle kurulduğu ve bu sayede biçimbilimsel ikileme kuramı çerçevesinde bunların neden ikileme oldukları açıklanmaktadır. Ayrıca, çoğunlukla niceleyicilerle birlikte kullanılan (KTİ)’lerin, niceleme işlemini hangi açılardan etkileyebileceğine ilişkin kimi önerilerde bulunulmaktadır.<br></p>