Tür Yazınından Kanonik Klasiğe: Zaman Makinesi’nin Türkçe Çoğuldizgesel Serüveni
Makaleler > Tam Makale · 2026
Yazarlar: Hanımnur Mercan Topçuoğlu, Ayla AKIN
Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, Uluslararası, 2026, ss 152-180
Özet
Bu çalışma, H. G. Wells’in Zaman Makinesi adlı eserinin Türk yazın dizgesi içindeki konumlanmasını ve tarihsel seyrini, eserin Türkçede ulaşılabilen tüm çevirilerini göz önünde bulundurarak tespit etmeyi amaçlamaktadır. Metin içi özelliklere odaklanmak yerine, çalışma çoğuldizge kuramı doğrultusunda yayımlama pratiklerini, dolaşım göstergelerini ve bibliyografik verileri analiz etmektedir. Araştırmanın bibliyografik bütüncesi, eserin Türkçedeki ilk çevirisi ile yeniden çevirilerinden oluşmaktadır. Veriler öncelikle Millî Kütüphane Kataloğu’nda taranmıştır. Ardından Nadir Kitap platformunda bulunan tüm çeviriler listeye eklenmiş; bu çevirilerin Millî Kütüphane kataloğunda bulunup bulunmadığı tespit edilmiştir. Son olarak Millî Kütüphane’de bulunmayan çevirilerin mevcudiyet durumu KOHA Kütüphane Otomasyon Sistemi üzerinden de kontrol edilmiştir. Çalışma kapsamında oluşturulan tabloda; çevirilerin yayımlanma yılı, yayınevi, çevirmen bilgisi, sayfa sayısı, dizi/seri/kategori bilgisi, Milli Kütüphane kataloğunda yer alma durumu gibi göstergelere yer verilmiştir. Dönemsel konumlandırma arşiv araştırması yoluyla desteklenmiş, dizi veya kategori bilgilerindeki tutarsızlıklar ise ilgili baskıların kapak görselleri incelenerek giderilmiştir. Bu göstergeler aracılığıyla yayınevi tercihleri ve dizgesel konumlandırma pratikleri tespit edilmiştir. Bulgular, tek bir eser üzerinden yürütülen bu bibliyografik analizin sınırlılıkları dâhilinde değerlendirilmektedir. Buna rağmen, bulgular Zaman Makinesi’nin çeviri ve yeniden çeviri pratikleri aracılığıyla dizgesel konum değişimi yaşayabileceğini, bu yönüyle hem kurucu hem de dönüştürücü bir örnek olarak ele alınabileceğini düşündürmektedir. Zaman Makinesi'nin tarihsel seyri, bu örnek özelinde, bir çeviri metnin çoğuldizgesel yapı içinde sabit değil, hareketli ve yeniden tanımlanabilir bir konuma sahip olabileceğini somut bibliyografik verilerle desteklemektedir.