Yazın Çevirisinde Yapay Zekâ: Etik Değerlendirmeler ve Geleceğe Yönelik Çıkarımlar
Makaleler > Tam Makale · 2025
Yazarlar: Mihriban Şevval Topal, Nilgin TANIŞ POLAT
Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, Uluslararası, 2025, ss 108-126
Özet
Bu çalışma, yapay zekânın çeviri alanındaki kullanımının, çeviri etiği perspektifinden değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Araştırma bu doğrultuda Dedalus Kitap’ın yapay zekâ programı DeepL aracılığıyla edebi eserler çevirmesinin ve müstear çevirmen isimleriyle yayımlanmasının ardından, yayınevinin yayın yönetmeni Faruk Akhan ile gerçekleştirilen röportajdan elde edilen verilere odaklanmaktadır. Türkiye’de bir yayınevi temsilcisinin yapay zekâ destekli çeviri sürecini benimsemesi ve bu uygulamayı çeviri pratiklerinde yenilikçi bir adım olarak değerlendirmesi dikkat çekici bulunmuş ve bu durum, çalışmanın temel motivasyonunu oluşturmuştur. Araştırmada Eleştirel Söylem Çözümlemesi (ESÇ) yöntemi kullanılarak Teun van Dijk’ın sosyal-bilişsel yaklaşımı benimsenmiştir. Bu yaklaşım, metinleri makroyapı, süperyapı ve mikroyapı olarak üç analiz düzeyinde incelemeyi mümkün kılmakta ve böylece metinlerdeki ideolojik ve etik unsurların sistematik bir şekilde ortaya çıkarılmasını sağlamaktadır. İnceleme sonucunda, yayın yönetmeni Faruk Akhan’ın yapay zekâ destekli çeviri sürecine ilişkin değerlendirmelerinin, çeviri etiği bağlamında olumlu bir perspektif yansıttığı sonucuna varılmıştır. Ancak, röportajda dile getirilen bilgiler ışığında, yapay zekânın yazın çevirisinde kullanımının özellikle ‘çeviride şeffaflık’, ‘veri gizliliği’, ‘veri kaynağı’ ve ‘çevirmenin rolü’ gibi konularda gelecekte etik sorunlara yol açabileceği öngörülmüştür. Bu sorunlar yapay zekânın insan denetimi olmadan metinleri işleme biçimi ve çeviri sürecindeki otomasyonun sınırlarıyla ilişkilendirilmiştir. Araştırma, yapay zekânın yazın çevirisindeki rolünü etik perspektiften değerlendirerek, bu alandaki literatüre katkı sunmayı hedeflemektedir. Elde edilen bulgular, yapay zekâ ve çeviri etiği ilişkisinin daha kapsamlı bir şekilde tartışılması gerektiğini ortaya koymaktadır.