AYASULUK ST. JEAN BAZİLİKASI’NDA SERGİLENEN BİR GRUP ION-IMPOST BAŞLIĞIN İKONOGRAFİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
Makaleler > Tam Makale · 2026
Yazarlar: Emine TOK
Sanat Tarihi Dergisi, ESCI İndekslerine Giren Dergi, Uluslararası, Emerging Sources Citation Index (ESCI), 2026, cilt 35, ss 347-369
DOI: https://doi.org/10.29135/std.1838983
Özet
Ölümlü insanoğlu, kadim zamanlardan beri içinde bulunduğu kusursuz evrenin yaratılışını, bu evrende kendi varoluşunu daima sorgulamış; ölümsüz olma arayışında doğada gördüğü pek çok imgeye anlamlar yüklemeye çalışmış; bu imgeleri ibadet amacıyla bir araya geldikleri kült alanlarında ve tapınaklarında kullanmıştır. Özellikle Akdeniz çanağında yaşamış en erken toplumlardan itibaren güçlü yırtıcı hayvanlar, kuşlar, bereketli ağaçlar ve bitkiler ile kozmik özle ilişkilendirilen yumurta gibi objelerin simgeleştirildiği; bu sembollerin farklı inanca mensup kültürler arasında çağlar boyunca aktarılarak yaşatıldığı görülmektedir. Günümüzde İzmir’in Selçuk ilçesindeki Ayasuluk tepesinde yer alan kilise, İncil yazarı Aziz Yuhanna’nın (Ioannes Theologos) mezarı üzerine inşa edilmiş en önemli haç merkezlerinden biridir. Yapının ion-impost başlıklarının dekorasyonunda yumurta, serbest halde işlenmiş veya dairesel madalyonlar içine alınmış Latin haçı ve Yunan haçı, İsa monogramları, imparatorluk monogramları, palmiye/hurma, akanthus, asma bitkisi ve kalp gibi bitkisel ve geometrik desenler kullanılmıştır. Sözkonusu başlık grubunun ion bölümlerinde yumurta ve palmiye/hurma işlenmiş, impost bölümlerinde haç ve christogram çeşitleri yerleştirilmiştir. İki ayrı bölüme kazınmış desenler, alttan ve karşıdan bakıldığında görsel bütünlükte algılanmaktadır. Bu durum, desenlerin ayrı ayrı değil, bütüncül olarak yorumlanmasını gerekli kılar. Başlıklara ilişkin yayınlarda şimdiye kadar desen repertuvarına bu açıdan bakılmamış, motiflerin ikonografik çözümlemesine değinilmemiştir. Makalemizde, ion-impost başlıklarda uygulanan desen repertuarının pagan kökeni ve Hristiyanlığa aktarımı hakkında ikonografik çözümleme hedeflenmiş; mezar kilisesinin plastik dekorasyonunda bilinçli bir seçimle simgesel mesajlar işlendiği hususu tartışmaya açılmıştır. Kanımızca, yapının inşaat ve dekorasyonunda mimar ve ustalar, din âlimlerinin belirlediği prensiplere göre çalışmış; İncil metinleri referans alınarak seçilmiş desenlerle, inananlara “kozmik öz, İsa’nın dirilişi, göğe yükselişi” - “insanlığın kurtuluşu...”nu anlatan sembolik mesajlar verilmesi amaçlanmış olmalıdır.