S. FREDERICK STARR, Kayıp Aydınlanma: Arap Fetihlerinden Timur’a Orta Asya’nın Altın Çağı, çev. Yusuf Selman İnanç, Kronik Kitap, İstanbul 2019, 682 s. [Kitap Tanıtımı]
Makaleler > Tam Makale · 2019
Yazarlar: Acar, Serkan
DergiPark (Istanbul University), Uluslararası, 2019
Özet
Asırlar boyunca tarihî kaynaklarda Türkistan tesmiye olunan muazzam genişlikteki coğrafî bölge XIX.yüzyılın ortalarından itibaren Batılı akademik çevrelerde Orta Asya (Central Asia) ve İç Asya (Inner Asia) adlarıyla anılmaya başlandı.Aşağı yukarı aynı tarihlerde Ruslar tarafından yine Asya kıtasının muhtelif bölgelerine Merkezî Asya (Центральная Азия), Orta Asya (Средняя Азия) ve İç Asya (Внутренняя Азия) gibi özdeş isimler verildi.Rus yayılmacılığının, emperyalizminin ve Türkistan'daki İngiliz-Rus rekabetinin de etkili olduğu bu coğrafî taksimat ve isimlendirme sorunu mutlak surette karara bağlanamadığından bahse konu bükülgen tabirlerin kapsadığı sahalara genel geçer mânâda bir netlik kazandırılamamıştır.Filhakika gerek İngilizlerin ve Rusların gerekse daha başka akvamın zikrettiğimiz toponimlere yükledikleri jeopolitik ve jeokültürel anlamlar ile kastettikleri mesaha belirgin bir biçimde farklılık arz eder.Zeki Velidî Togan'ın tarihî, coğrafî ve kültürel mânâsını ilmî, etkili ve anlaşılır bir biçimde izah ettiği "Uluğ Türkistan, Batı Türkistan, Doğu Türkistan ve Türk İli" 1 tabirlerinden hazzetmeyen bazı çevrelerin bütün uğraşlarına rağmen bahse konu isimler hafızalardan büsbütün silinememiştir.Bununla birlikte, 1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasını müteakip Orta Asya toponiminin küresel ölçekte Batı âleminin tarif, tasvir ve arzu ettiği biçimiyle yaygınlık kazandığını da belirtmek gerekir.İngilizce terminolojinin medeniyet yaratma hususunda aciz kalan az gelişmiş milletlerin kullandıkları ıstılahlar aleyhine gelişim göstermesinin elbette muhtelif sebepleri vardır.Hiç şüphe yok ki, bunlardan birisi de akademik faaliyetler ve bunlara bağlı olarak yapılan neşriyattır.Son yıllarda gerek Batı'da gerekse Rusya ve Çin'de Türkistan tarihiyle ilgili yapılan araştırmalar hem nicelik hem de nitelik bakımından göz kamaştırıcı bir seviyeye ulaşmıştır.Bu çalışmalardan biri de S. Frederick Starr tarafından 2013 yılında İngilizce telif edilen Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane başlıklı kitaptır.Türkistan'ın tarihî ve entelektüel gelişiminin mercek altına alındığı, tam 13 yabancı dile tercüme edilip dünya çapında sükse yapan bu eseri Türk okuyuculara tanıtan ilk şahsiyet ise İngilizce bir değerlendirme yazısı kaleme alan İsenbike Togan'dır 2 .