Dune: Çöl Gezegeni Filmi Üzerinden Bir Eleştirel Söylem Analizi
Makaleler > Tam Makale · 2026
Yazarlar: Ekin Karakuyu, Selma Didem ÖZŞENLER
AJIT-e: Academic Journal of Information Technology, Uluslararası, 2026, cilt 17, ss 446-477
DOI: 10.5824/ajite.2026.03.006.x
Özet
Bu çalışma, Dune: Çöl Gezegeni (2021) filminde iktidar, hegemonya, sömürgecilik, toplumsal cinsiyet ve kültürel kimlik temalarının hangi söylemsel stratejiler aracılığıyla üretildiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, “Filmde güç ilişkileri ve toplumsal eşitsizlikler hangi söylemler üzerinden meşrulaştırılmakta ve yeniden üretilmektedir?” sorusuna odaklanmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş ve Teun A. van Dijk’ın sosyo-bilişsel eleştirel söylem analizi yaklaşımı kullanılmıştır. Veri setini, filmde iktidar, hegemonya, sömürgecilik, din/gelenek, toplumsal cinsiyet ve kültürel kimlik temalarını içeren sahneler ile bu sahnelerde yer alan diyaloglar oluşturmaktadır. Film birden fazla kez izlenmiş; amaçlı örnekleme yoluyla seçilen sahneler makro düzeyde tema, olay örgüsü ve bağlam; mikro düzeyde ise kelime ve cümle yapıları, vurgular, tekrarlar ve örtük söylemler açısından analiz edilmiştir. Analiz sonucunda Arrakis gezegeninin kaynak temelli sömürge ilişkilerinin merkezi olarak kurgulandığı, baharat üretimi üzerinden ekonomik ve siyasal tahakkümün meşrulaştırıldığı belirlenmiştir. Bene Gesserit yapılanmasının bilgi, inanç ve kehanet söylemleri aracılığıyla ideolojik kontrol mekanizmalarını temsil ettiği; Fremen halkının ise yerli direniş ve sömürge karşıtı mücadeleyi simgelediği görülmüştür. Ayrıca filmde toplumsal cinsiyet rollerinin büyük ölçüde hiyerarşik bir yapı içinde yeniden üretildiği ve “seçilmiş kişi” anlatısının iktidarın meşrulaştırılmasında önemli bir işlev üstlendiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak filmin yalnızca bir bilimkurgu anlatısı sunmadığı; güncel toplumsal eşitsizlikler, güç ilişkileri ve ideolojik yapılanmalara yönelik eleştirel söylemler üreten kültürel bir metin niteliği taşıdığı ortaya konulmuştur.