Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Dönemi Erzurum Hapishane Projesi
Makaleler > Tam Makale · 2026
Yazarlar: Burak Muhammet Gökler, ÖZGÜR GÜLBUDAK
Sanat Tarihi Dergisi, Uluslararası, 2026, cilt 35, ss 95-123
DOI: 10.29135/std.1837952
Özet
Osmanlı Devleti’nin Doğu Anadolu’daki stratejik vilayetlerinden biri olan Erzurum’da, 19. yüzyılın ortalarına kadar modern anlamda bir hapishane mimarisi bulunmamaktadır. Bu döneme dek Taşhan gibi mevcut tarihî yapılar geçici hapishane işlevi görmüştür. Tanzimat Fermanı’nın ilanıyla birlikte tutukluların daha sağlıklı koşullarda cezalarını çekmeleri, suç türlerine göre sınıflandırılmaları ve cezaların adalet ilkeleri çerçevesinde uygulanması yönünde reformlar hayata geçirilmiştir. Bu doğrultuda Osmanlı Devleti, ekonomik ve siyasî imkânları ölçüsünde yeni hapishaneler inşa etmeye başlamış; özellikle merkez vilayetler öncelikli konumda olmuştur. Erzurum’daki hapishanelere ilişkin mevcut çalışmalar 1904, 1914 ve öncesindeki geçici nitelikli yapılarla sınırlı kalmaktadır. Öte yandan bölgenin en kapsamlı hapishanesine yönelik girişimler 1869 yılında ortaya çıkmış olmasına rağmen, bu konuda herhangi bir araştırma yapılmamıştır. Dolayısıyla bu çalışma, söz konusu hapishane üzerine gerçekleştirilen ilk kapsamlı incelemeyi sunmaktadır. Araştırmada öncelikle arşiv belgeleri taranmış, elde edilen belgelerin transkripsiyonu yapılarak değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler ışığında hapishanenin hangi tarihte, nerede ve hangi ihtiyaçlar doğrultusunda inşa edileceği ortaya konulmuş; ayrıca yapının planı ve mimarisi ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Çalışmada Erzurum hapishanesi, Anadolu’daki ve Osmanlı dışındaki benzer örneklerle karşılaştırmalı olarak ele alınarak Osmanlı hapishane mimarisi içerisindeki yeri tartışılmıştır.