MONTAIGNE VE TÜRKLER
Makaleler > Tam Makale · 1993
Yazarlar: Zeki ARIKAN
OTAM(Ankara, Uluslararası, 1993
Özet
Le plus fort Etat qui paraisse pour le present au monde, est celui de Turcs... Montaigne, Essais, 1,182 1 Zeki ARIKAN** XVI.yüzyılda Türk öğesi, Batı edebiyatı, gezi yazılan ve tarih kitaplannda dikkate değer bir yer tutmaktadır.Gerçi XVI.yüzyılda Akdeniz dünyasının ekonomik ve ticari ağırlığı yavaş yavaş Atlantik'e kaymaya başlamış, yeni bulunan ülkelerle kurulan ilişkiler Avrupa'nın etki alanını Okyanuslann ötesine taşırmıştı 2 .Ama yine de Doğu daha doğrusu Osmanlı İmparatorluğu Avrupa kamuoyunda sürekli bir ilgi alanı olmakta devam ediyordu.Gezginler, diplomatlar, tarihçiler; devlet çarkının kusursuz denebilecek biçimde işlemesinden, adaletin çabuk gerçekleşmesinden, düzenli ve disiplinli bir ordunun yüksek savaş gücünden, ülkenin tükenmez maddi kaynaklarından hayranlıkla söz ediyordu.Ancak bütün bu olumlu yaklaşımlara karşın Türklerin Hıristiyan dünyasını cezalandırmak için Tann tarafından gönderilmiş bir bela ve musibet olduklan da hemen hemen her fırsatta dile getiriliyordu.Rönesans dönemi gezi yazılannda 3 Türk, bir yandan yeryüzünün en yabani ve zalim (farouche et cruel) varlığı olarak gösterilirken diğer yandan da Türklerin ahlaki değerlerini yücelten gözlemlere de sık sık yer verildiği görülmektedir.Kimi yazarlann, gezginlerin eserlerinde bu çelişkili * 16 aralık 1992 tarihinde İzmir Fransız Kültür Merkezin'de verilen konferansın genişletilmiş biçimidir.** Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Tarih-Bölümü Öğretim Üyesi. 1. Michel de Montaigne, Les Essais, Edition presentee, etablie et annotee par Pierre Michel, Paris, 1965,1, 182 (Çalışmamızda bu yayın temel alınmıştır.Bundan böyle Essais)-2.İmparator Ferdinand'ın İstanbul'daki elçisi Busbecq, Avrupalıların Okyanusların ötesine Hindistan ve daha uzak yerlere gözlerini çevirmelerini acı bir dille eleştirmekte ve şöyle demektedir: "Çünkü oralarda fayda ve ganimet daha çoktur.Bir damla kan dökmeden cahil ve saf yerlilerden bunları elde etmek kolaydır.Buraya giden Avrupalıların asıl amacı altındır, din bahanedir" (Busbecq, Türk Mektupları, Çev.Hüseyin Cahit Yalçın, İstanbul, 1939, 59-60).3. E. Kafe, "Lea mythe turc et son declin dans les relations de voyage des europ6ens de la Renaissance", Oriens, 21-22 (1968-1969), 158-195.24 ZEKI ARıKAN yargıların yan yana yaşadığını görmek insana şaşırtıcı gibi görünmektedir.Oysa bunda şaşılacak bir şey yoktur.Çünkü Ortaçağ Haçlı zihniyetinin bir ürünü olan olumsuz yargılara peşin hükümle yer veren yazarlar, Türkleri yakından tanıdıktan sonra bile bunlan dile getirebiliyor, fakat kendi gözlemlerinin ürünü olan olumlu düşünceleri de yazıya geçiriyorlardı.Sözün kısası bir "türk saplantısı" 4 Yeniçağ başlarında bütün Avrupa aydınlarını ilgilendiren temel bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır.Matbaa, Türklerle ilgili yazıların ve bu yazılarda yer alan düşüncelerin ve görüşlerin geniş kitlelere ulaşmasının temel bir aracı olmuş.Sözgelimi Fransa'da 1480-1609 tarihleri arasında basılan 558 eserden 80' doğrudan doğruya Türklerle ilgilidir 5 .Cari Göllner'in 6 , XVI. yüzyıl Avrupasında Türklere yönelik yayınların künyesini tespit eden yoğun çalışmasında 2463 eserin adı verilmiştir.Belirlenemeyen yayınlar, bu kataloğun dışındadır.Yerasimos'un kapsamlı çalışması, XV-XVI.yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğunun kapsadığı alanların bir takım gezginlerin nasıl bir ilgiyle dolaşıldığını ortaya koymaktadır 7 .Bu örnekler, Avrupa'da Türklere duyulan ilginin genişliğini, yoğunluğunu açıkça ortaya koymaktadır.Öte yandan XV. yüzyılda Türkiye ile Fransa arasındaki ilişkiler önemli bir gelişme sürecine girmiştir.Şarlken'in Kutsal Roma German imparatorluğuna seçilmesi, Fransa ile Türkiye'yi birbirine yaklaştıran temel bir etken olmuş, Akdeniz'in doğusunda ve batısında yer alan bu iki devlet, günümüzden beş yüz yıl önce, her türlü bağnazlıktan sıyrılarak ortak bir tehlikeye karşı işbirliğine gitmenin en sağlam bir örneğini vermişlerdir 8 .Jean de la Forest (1535-1537)'nin elçiliğiyle kurulan sürekli diplomatik ilişkiler, Gariel d'Aramon (1547-1554)'nun görevi sırasında 9 daha da perçinleşmiş 4 Frank Lestringant, "Guillaume Postel et 1 "obsession turque", Guillaume