İzmir - Güzelbahçe - Yaka Köyü (Eski Kızılbahçe) Tahtacı Kadın Mezar Taşlarında Simgesel Antropomorfi ve Sembolizm
Makaleler > Tam Makale · 2024
Yazarlar: Ender ÖZBAY
Sanat Tarihi Dergisi, ESCI İndekslerine Giren Dergi, Uluslararası, Emerging Sources Citation Index (ESCI), 2024, cilt 33, ss 597-653
DOI: 10.29135/std.1457633
Özet
19. yüzyıl başlarından itibaren küçük bir Tahtacı-Alevi topluluğunun mesken tuttuğu Yaka yerleşiminin (İzmir–Güzelbahçe) eski mezarlığında incelenen, 19 ve 20. yy.’lara ait 466 mezar taşı içinde 114 kadın baş taşı gözlemlenen bazı farklı özellik ve motifler dolayısıyla ayrı bir değerlendirmeye alınmıştır. Bu özellikler geleneksel Tahtacı giyim-kuşamı ve inançlarıyla ilgili sembolik mahiyettedir. Öte yandan özellikle erkek baş taşlarına kıyasla, heykelsi özellik taşımadıkları halde genel biçim, bölümlenme ve motiflerin simgesel ve sembolik mahiyetler taşıdığı dikkat çekmiştir. Kadın baş taşlarının “İnsan biçimine ilişkin çağrışım etkileri” kazıma-kabartma teknikleriyle oluşturulan bölümlerin ve motiflerin simgesellikleri ve kompozisyonların etkisiyle sağlanmıştır. Taşlar ön yüzleri yukarıdan aşağıya üç ana bölümlüdür: 1. Tepe şekli sivri kemer ya da bitki kıvrımlı olabilen, her durumda yüzeyi çeşitli bitkisel öğelerle doldurulan bir bölüm (“taç”); 2. Üstü yuvarlak kemer, altta bir diyagonal silme hatlarıyla sınırlanmış, yüzeyi takı-kuşam nesnelerini betimleyen kabartma motiflerle dekore edilmiş bir bölüm (“alınlık”); 3. Genellikle diyagonal pozisyonda kartuşların alt alta yer aldığı yazılı bölüm (“kitabelik”). Bu düzenlemenin yanı sıra taşların üç boyutlu olarak ele alınıp bir kısmının arka yüzeylerine motifler işlenmiş olması da önemlidir. Yüzeye işlenen motif ve kompozisyonlar ise ana hatlarıyla İnsan Biçimine İlişkin (Antropomorfik) Beti [Belik (Örgülü Saç)] motifleri; Takı-Kuşam motifleri; Giyim-Kuşam motifleri; Eşya/Nesne motifleridir. Bu motiflerin belirli bölümlere yerleştirilmiş olduğu, taşın bütününe antropomorfik bir çağrışım kazandırdıkları ve sembolik derinlikler taşıdıkları anlaşılmıştır. Çalışmamız, alan yazınına, repertuar-örneklem katkısının yanı sıra yaklaşım ve terminoloji önerisi de sunma gayesindedir.